Hadisler Işığında Doğa Korumacılık: Doğa İnsana Emanettir
Bugün çevre krizleri, iklim değişikliği, biyolojik çeşitlilik kaybı ve su kıtlığı gibi meseleler çoğu zaman yalnızca modern bilimin veya uluslararası çevre hukukunun konusuymuş gibi ele alınmaktadır. Oysa İslam’ın temel kaynaklarına bakıldığında, doğayı koruma anlayışının yalnızca modern bir çevre politikası değil; aynı zamanda ahlaki, vicdani ve dini bir sorumluluk olduğu görülmektedir. Kur’an-ı Kerim’de insanın “yeryüzünün halifesi” olarak tanımlanması ve hadislerde canlılara merhametin övülmesi, İslam’ın doğaya bakışını anlamak açısından büyük önem taşımaktadır.
Hz. Muhammed’in hadislerine bakıldığında doğa, yalnızca insanın sınırsız şekilde tüketebileceği bir kaynak değildir. Aksine; suyun, ağacın, hayvanın, toprağın ve tüm canlıların Allah’ın yarattığı bir emanet olduğu anlayışı dikkat çekmektedir. Bu nedenle doğaya zarar vermemek yalnızca çevreci bir davranış değil, aynı zamanda dini ve ahlaki bir yükümlülük olarak değerlendirilmiştir.
Bu konuda en dikkat çekici hadislerden biri şudur:
“Bir Müslüman bir ağaç diker veya ekin eker de ondan bir insan, kuş veya hayvan yerse bu onun için sadaka olur.”
Bu hadis, İslam’da üretmenin, yeşertmenin ve canlıların yaşamına katkı sunmanın sevap olarak görüldüğünü göstermektedir. Burada yalnızca insan değil; kuşların ve hayvanların faydalanması da değerli kabul edilmektedir. Böylece doğaya katkı sağlamak ibadet niteliği kazanmaktadır.
Başka bir hadiste ise Hz. Peygamber şöyle buyurmaktadır:
“Kıyamet kopuyor olsa ve birinizin elinde bir fidan bulunsa, onu diksin.”
Bu rivayet, Müslümanın umutsuzluğa teslim olmaması gerektiğini anlattığı gibi; üretmenin, onarmanın ve hayatı korumanın her şart altında değerli olduğunu göstermektedir. Dünyanın sonuna yaklaşılsa bile ağacı dikmekten vazgeçmemek, İslam’ın doğaya verdiği değeri güçlü şekilde ortaya koymaktadır.
Hadislerde suyun korunmasına da özel önem verilmiştir. Hz. Peygamber, akan bir nehir kenarında bile gereğinden fazla su kullanılmasını “israf” olarak nitelendirmiştir. Günümüzde milyonlarca insan temiz suya erişim problemi yaşarken bu hadis çok daha anlamlı hale gelmektedir. Çünkü İslam’a göre nimetler sınırsız tüketim için değil, bilinçli kullanım için verilmiştir.
Çevrenin temiz tutulması konusunda da önemli hadisler bulunmaktadır. Su kaynaklarını, yolları ve insanların gölgelendiği alanları kirletmek yasaklanmış; yoldan insanlara zarar verecek bir şeyi kaldırmak sadaka olarak tanımlanmıştır. Bu anlayış, çevre temizliğini yalnızca belediyelerin görevi olmaktan çıkarıp bireysel ahlakın parçası haline getirmektedir.
Hayvan hakları konusunda hadislerde oldukça güçlü mesajlar vardır. Susuz kalmış bir köpeğe su veren kişinin Allah tarafından bağışlandığı rivayet edilirken; bir kediyi aç bırakarak ölümüne sebep olan kişinin cezalandırıldığı bildirilmektedir. Ayrıca hayvanların hedef tahtası yapılması yasaklanmış, yavrusu alınan kuşun acısına müdahale edilmiştir. Bu hadisler, İslam’da merhametin yalnızca insanlara değil tüm canlılara yönelmesi gerektiğini göstermektedir.
Bugün modern dünyada doğa çoğu zaman ekonomik büyümenin bir aracı olarak görülmektedir. Ormanlar, nehirler ve canlı türleri bazen yalnızca ekonomik değer üzerinden değerlendirilmektedir. Ancak hadislerde görülen yaklaşım, doğayı yalnızca ekonomik bir kaynak değil; Allah’ın yarattığı ilahi bir emanet olarak ele almaktadır. Bu nedenle doğayı korumak, aslında insanın kendi vicdanını, ahlakını ve kulluk bilincini koruması anlamına da gelmektedir.
İslam’daki çevre anlayışı modern ekoloji biliminin birebir aynısı değildir. Hadislerde karbon salınımı veya iklim modelleri gibi modern kavramlar yer almaz. Ancak israfı yasaklama, canlılara merhamet etme, ortak alanları temiz tutma, suyu koruma ve ağaç dikmeyi teşvik etme gibi ilkeler; günümüz çevre ahlakıyla güçlü şekilde örtüşmektedir.
Belki de bugün yeniden hatırlamamız gereken hakikat şudur:
Doğayı korumak yalnızca bilimsel bir mesele değil; aynı zamanda dini ve ahlaki bir görevdir.
Ağacı korumak, suyu israf etmemek, hayvana merhamet göstermek ve yeryüzünü kirletmemek; insanın Allah’ın yarattığı düzene saygısının bir göstergesidir.
Çünkü yeryüzü insana ait sınırsız bir mülk değil; gelecek nesillere aktarılması gereken ilahi bir emanettir.
Adem Bilgin
English
German
Russian
Arabic