20. yüzyılın ikinci yarısında orta sınıf, kapitalist ekonomilerin istikrarının temel taşı olarak görülmekteydi. Özellikle II. Dünya Savaşı sonrasında Batı Avrupa ve Kuzey Amerika'da yaşanan ekonomik büyüme dönemi, geniş bir orta sınıfın oluşmasına zemin hazırlamıştı. Ancak son kırk yılda gelir dağılımı, servet birikimi ve ücret dinamiklerine ilişkin veriler farklı bir eğilime işaret etmektedir: Orta sınıf birçok ülkede küçülmekte veya ekonomik olarak kırılganlaşmaktadır.
Bu olgu yalnızca siyasi söylemlerin değil, aynı zamanda ekonometrik araştırmaların da önemli konularından biri hâline gelmiştir.
Ekonomik literatürde orta sınıf için farklı tanımlar kullanılmaktadır. OECD'nin yaygın olarak kullandığı yaklaşımda, medyan gelirin %75 ile %200'ü arasında gelire sahip haneler orta sınıf olarak kabul edilmektedir (OECD, 2019).
Bu tanım kullanıldığında birçok gelişmiş ülkede orta sınıfın nüfus içindeki payının son otuz yılda azaldığı görülmektedir.
OECD verileri, 1980'lerden itibaren orta gelir grubunun toplam gelirden aldığı payın düşme eğiliminde olduğunu göstermektedir (OECD, 2019).
Son yıllarda yapılan panel veri analizleri ve gelir dağılımı çalışmaları, orta sınıfın erimesini açıklayan dört temel faktör ortaya koymaktadır:
Otomasyon ve dijitalleşme, özellikle orta beceri gerektiren işlerde istihdam kaybına neden olmaktadır.
Autor (2022), ABD işgücü piyasasında rutin ofis işleri ve orta düzey üretim işlerinin önemli ölçüde azaldığını göstermektedir. Buna karşılık düşük ücretli hizmet işleri ve yüksek ücretli uzmanlık işleri büyümektedir.
Bu süreç literatürde "işgücü piyasası kutuplaşması" olarak adlandırılmaktadır.
Sonuç olarak gelir dağılımı çan eğrisi görünümünden uzaklaşmakta ve iki kutuplu bir yapıya dönüşmektedir.
Servet eşitsizliği üzerine yapılan çalışmaların en bilinenlerinden biri olan Thomas Piketty'nin analizleri, uzun dönemde sermaye getirilerinin ekonomik büyüme hızından daha yüksek gerçekleştiğini göstermektedir (Piketty, 2014).
Ekonometrik açıdan bu durum şu sonucu doğurmaktadır:
Sermaye sahibi kesimler gelirlerini daha hızlı artırırken yalnızca ücret geliriyle yaşayan kesimlerin göreli refahı gerilemektedir.
Bu mekanizma orta sınıfın üst gelir gruplarına yetişmesini zorlaştırmaktadır.
Son yıllarda birçok ülkede konut piyasaları orta sınıfın karşı karşıya olduğu en büyük ekonomik baskılardan biri hâline gelmiştir.
IMF analizleri, büyük şehirlerde konut fiyatlarının reel ücret artışlarını önemli ölçüde aştığını göstermektedir (IMF, 2023).
Özellikle genç kuşakların ev sahipliği oranlarında belirgin düşüşler görülmektedir.
Bu durum servet oluşturma kapasitesini azaltmaktadır.
Küreselleşme toplam ekonomik büyümeyi artırmış olsa da kazançların toplum içinde eşit dağılmadığı görülmektedir.
Milanovic (2020), küresel gelir dağılımı analizlerinde yüksek eğitimli sermaye sahiplerinin küreselleşmeden önemli ölçüde faydalanırken bazı orta gelir gruplarının göreli kayıplar yaşadığını göstermektedir.
Bu durum özellikle gelişmiş ekonomilerdeki geleneksel sanayi orta sınıfını etkilemiştir.
Orta sınıf erimesi genellikle aşağıdaki göstergelerle ölçülmektedir:
Birçok OECD ülkesinde bu göstergelerin önemli bölümü orta sınıfın ekonomik ağırlığının azaldığına işaret etmektedir (OECD, 2024).
Orta sınıf yalnızca ekonomik bir kategori değildir.
Siyaset bilimi literatüründe orta sınıf uzun süre demokratik istikrarın temel taşı olarak değerlendirilmiştir.
Orta sınıfın küçülmesi;
gibi sonuçlarla ilişkilendirilmektedir (Inglehart & Norris, 2016).
Bu nedenle orta sınıf erimesi yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda yönetişim meselesidir.
Türkiye'de de son yıllarda enflasyon, konut fiyatları ve gelir dağılımı tartışmaları orta sınıfın geleceğini gündeme taşımaktadır.
Özellikle büyükşehirlerde konut maliyetlerinin yükselmesi, eğitim ve sağlık harcamalarının bütçe üzerindeki baskısı ve reel ücretlerin satın alma gücündeki değişimler orta sınıfın ekonomik dayanıklılığını etkileyen temel faktörlerdir.
Bununla birlikte Türkiye'nin genç nüfusu, girişimcilik potansiyeli ve teknolojik dönüşüm kapasitesi doğru politikalarla orta sınıfın güçlendirilmesi için fırsatlar da sunmaktadır.
Ekonometrik literatürün genel bulgusu açıktır:
Kapitalist ekonomilerde son kırk yılda oluşan teknolojik dönüşüm, sermaye yoğunlaşması, konut piyasalarındaki değişim ve küreselleşme süreçleri orta sınıf üzerinde önemli baskılar yaratmıştır.
Ancak bu süreç kaçınılmaz değildir.
Eğitim yatırımları, vergi politikaları, rekabet hukuku, konut politikaları ve üretken sektörlere yönelik teşvikler orta sınıfın yeniden güçlendirilmesinde önemli rol oynayabilir.
Çünkü tarihsel deneyimler göstermektedir ki güçlü bir orta sınıf yalnızca ekonomik büyümenin değil, aynı zamanda sosyal istikrarın ve demokratik dayanıklılığın da temel unsurlarından biridir.
Adem Bilgin
English
German
Russian
Arabic